Bloom taksonomiyasi

Bloom taksonomiyasi (ta’limiy maqsadlar taksonomiyasi) — 1950-yillarda amerikalik ta’lim psixologi Benjamin Bloom tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, o‘quv maqsadlari haqida fikr yuritish uchun umumiy ilmiy lug‘atni shakllantirdi. Bloom taksonomiyasi ta’limiy maqsadlar, o‘quv dasturlari va baholash tizimlarini o‘zaro uyg‘unlashtirish imkonini berdi hamda maktablarda qo‘llaniladigan ta’lim faoliyati va o‘quv mazmunining kengligi hamda chuqurligini tizimli tarzda belgilab berdi. Ta’lim amaliyotiga Bloomchalik chuqur va barqaror ta’sir ko‘rsatgan nazariyotchilar va tadqiqotchilar juda kam.

Ta’lim va uning maqsadlarini anglash

XX asr davomida pedagoglar ta’lim jarayonida o‘qitiladigan maqsadlarni ochiq va yashirin shakllarda ifodalashning turli usullarini izlab kelishdi, ayniqsa boshlang‘ich ta’limda. XX asr boshlarida bunday maqsadlar yo‘nalishlar yoki maqsadlar deb atalgan bo‘lsa, XXI asr boshlariga kelib ular standartlar tushunchasiga aylandi. XX asrning katta qismida o‘qituvchilar nimani o‘rgatishi kerakligini aniqroq belgilashga intilgan ta’lim islohotchilari o‘quv maqsadlari atamasidan foydalana boshladilar. Bu atama sinfda kuzatilishi mumkin bo‘lgan o‘quv natijalarini anglatardi. Bloom taksonomiyasi ana shu o‘quv natijalarining eng muhim va tizimli ifodalaridan biri bo‘ldi.

Bloomning ishi nafaqat kognitiv taksonomiya bilan cheklanib qolmadi, balki sinfdagi savol-javob jarayonini tushunish va tashkil etishda ham tub islohot bo‘ldi. Dastlab taksonomiya o‘qituvchilarga talabalar bilimini baholash uchun turli xil test savollarini ishlab chiqishda yordam berish maqsadida yaratilgan edi. Bloom va u yig‘gan baholash bo‘yicha mutaxassislar guruhi ishni 1949-yilda boshladi va 1956-yilda “Ta’limiy maqsadlar taksonomiyasi: Ta’lim maqsadlarini tasniflash. 1-qism: Kognitiv soha” nomli asarni nashr etish bilan yakunladi.

Bloomning kognitiv sohalari

Bloomning kognitiv taksonomiyasi dastlab olti darajadan iborat edi:

1. bilim,

2. tushunish,

3. qo‘llash,

4. tahlil,

5. sintez,

6. baholash.

Ushbu darajalarning barchasi bilim va kognitiv jarayonlarga qaratilgan. Keyinchalik amerikalik ta’lim psixologi Devid Kratvol va uning hamkasblari affektiv sohaga e’tibor qaratdilar; bu soha o‘quvchilarning qiziqishlari, munosabatlari va his-tuyg‘ulari bilan bog‘liq. Yana bir amerikalik psixolog Anita Harrou esa psixomotor sohani ishlab chiqdi, u turli xil harakat (motor) ko‘nikmalarini qamrab oladi. Shunga qaramay, Bloomning ishlari asosan kognitiv sohaga qaratilgani bilan mashhur bo‘ldi. U ko‘pincha o‘quvchilar maktabga kelganda ega bo‘ladigan “kirish xususiyatlari”ni — kognitiv va affektiv jihatlarni — tahlil qilgan.

Bloomning kognitiv sohalari pedagoglarga o‘qitilayotgan mazmun turini va uning murakkablik darajasini farqlash imkonini berdi. Bu darajalar, ayniqsa, sinfdagi savollarni rejalashtirishda foydali bo‘lib, savollar oddiy bilimni esga tushirishdan tortib murakkab va chuqur tafakkurni talab qiladigan yuqori darajadagi savollargacha bo‘lgan diapazonni qamrab oladi. Bloom taksonomiyasi o‘qituvchilarga talabalar bilan ishlashda savol berish va mazmunni taqdim etish jarayonini tizimli rejalashtirishga yordam berdi. Ushbu taksonomiya — original va qayta ko‘rib chiqilgan shakllarida — o‘quv maqsadlarini baholash bilan uyg‘unlashtirish hamda kognitiv murakkablik nuqtayi nazaridan o‘quv maqsadlarini boyitish orqali ta’lim sifatini oshirish imkonini yaratdi.

Original taksonomiya darajalari va savollariga misollar

Bilim darajasi
Bu darajada o‘qituvchi o‘quvchilarning ma’lumotni tanib olish va eslab qolish qobiliyatini aniqlaydi.
Misol: 1812-yil urushida qaysi davlatlar ishtirok etgan?

Tushunish darajasi
Bu bosqichda o‘quvchilar axborotni tartibga solish yoki qayta ifodalashlari kerak.
Misol: Teammates kitobida mualliflar Jeki Robinzonning beysbolchi sifatidagi qiyinchiliklarini va Pi Vi Rizning uni ochiq qo‘llab-quvvatlaganini tasvirlaydi. Robinzon duch kelgan qiyinchiliklar va Rizning yordamini o‘z so‘zlaringiz bilan bayon qiling.

Qo‘llash darajasi
Bu darajada mavhum tushunchalar aniq vaziyatlarga tatbiq etiladi.
Misol: Harorat o‘zgarishi xlorid kislotasiga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkin?

Tahlil darajasi
Bu bosqichda elementlar va ular o‘rtasidagi munosabatlar tahlil qilinadi.
Misol: Qullik Amerika fuqarolar urushining yuzaga kelishiga qanday hissa qo‘shgan?

Sintez darajasi
Bu darajada o‘quvchilar yangi g‘oya yoki nazariy tuzilma yaratadilar.
Misol: Janubiy Karolinaning Ittifoqdan ajralish qaroriga sabab bo‘lgan omillar haqida gipoteza tuzing.

Baholash darajasi
Bu bosqich murakkab g‘oyalarni mantiqiy va axloqiy jihatdan baholashni talab qiladi.
Misol: Natsist urush jinoyatchilarini sud qilish va ularning ko‘pchiligini o‘lim jazosiga hukm qilish axloqan to‘g‘ri qarormi?

Bloom qarashlarining davomiyligi

Bloom asosan kognitiv sohaga e’tibor qaratgan bo‘lsa-da, u o‘quvchilarning maktabga kelishdagi tayyorgarligi va motivatsiyasi (affektiv jihatlar), shuningdek, oldindan mavjud bilimlari (kognitiv jihatlar) muhim rol o‘ynashini ta’kidlagan. Uning fikricha, ta’lim natijalari asosan o‘quv muhitiga va o‘qitish sifati darajasiga bog‘liq. Masalan, boy lug‘atga ega va kitobxon muhitda ulg‘aygan bola o‘qishga ko‘proq tayyor bo‘ladi. XXI asr boshlarida bu holat “bilim tafovuti” tushunchasi bilan izohlanib, past ijtimoiy-iqtisodiy qatlamdagi bolalarning kitoblarga va boy til muhitiga kamroq ega ekani ta’kidlandi. Shu tariqa, Bloomning ko‘plab g‘oyalari zamonaviy tadqiqotlarda ham o‘z tasdig‘ini topmoqda.

Bloom taksonomiyasining qayta ko‘rib chiqilgan talqini

2001-yilda Bloom taksonomiyasining yangilangan varianti ishlab chiqildi. Yangi model ikki o‘lchamdan iborat: bilim o‘lchami (faktik, konseptual, protsedural va metakognitiv) hamda kognitiv jarayonlar o‘lchami (eslab qolish, tushunish, qo‘llash, tahlil qilish, baholash va yaratish). Bu yondashuv o‘qituvchilarga o‘quv mazmunini va maqsadlarini chuqurroq tahlil qilish imkonini berdi.

Original taksonomiya savollar va mazmunni darajalar bo‘yicha tasniflashga xizmat qilgan bo‘lsa, yangi ikki o‘lchamli model bilim va kognitiv jarayonlar o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni ko‘rsatdi. Bu esa ta’lim jarayonini yanada ongli va samarali rejalashtirishga yordam berdi. Shunga qaramay, yangi model amaliyotga sekin joriy etildi, chunki ko‘plab o‘qituvchilar hali ham original taksonomiyadan foydalanishda davom etishdi. Biroq yangi taksonomiya bilimning murakkab va ko‘p qatlamli tabiatini chuqurroq anglashga xizmat qildi.