Ichki motivatsiyani shakllantirish: o'qituvchi uchun samarali strategiyalar
ICHKI MOTIVATSIYANI SHAKLLANTIRISH: O‘QITUVCHI UCHUN SAMARALI STRATEGIYALAR
O‘zbekiston maktablarida 2020–2021 o‘quv yilida jami 6,3 milliondan ortiq o‘quvchi ta’lim olganligi ma’lum; ularning 51,3 %ini o‘g‘il va 48,7 %ini qiz o‘quvchilar tashkil etadi. Shu sababli, ushbu katta guruhdagi bolalar va o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ichki motivatsiyasini oshirish muhim vazifa sanaladi. Psixologiya nuqtai nazaridan, motiv – bu shaxsni ma’lum bir faoliyatga undovchi ichki istakdir. Ichki motivatsiya esa o‘quvchilarni o‘qishga o‘z qiziqishi, zavq olish hissi va ma’lumotning ichki qadriga ishongan holda jalb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ichki motivatsiyasi yuqori bo‘lgan o‘quvchilar o‘z-o‘zini anglash, o‘zini rivojlantirishga intilib, akademik va ijtimoiy sohada yuqori natijalarga erishadi.
Keng tarqalgan motivatsiya nazariyalardan biri – Abram Maslоw’ning ehtiyojlar nazariyasidir.
Ichki motivatsiya nazariyalari
Keng tarqalgan motivatsiya nazariyalardan biri – Abram Maslоw’ning ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi. Maslow shaxsning pastki bosqichdagi zarur ehtiyojlari (fiziologik ehtiyojlar, xavfsizlik, ijtimoiy g‘amxo‘rlik) qondirilgachgina yuqori ehtiyojlar (hurmat, o‘zini o‘zi anglash) faol bo‘lishini ta’kidlaydi. Masalan, talaba to‘yib ovqatlanmagan yoki uyqusiz bo‘lgan holatda, o‘qishga konsentratsiya qila olmaydi. Shu bois, pedagoglar bolaning jismoniy va ruhiy farovonligi ta’minlanganida, unga o‘z qiziqishlari va ehtiyojlariga mos darslarni taqdim etish orqali ichki motivatsiyani rag‘batlantirishlari lozim.
Ta’lim tizimida o‘quvchining motivatsiyasini tushunishda Deci va Ryan’ning o‘z-o‘zini belgilash (SDT) nazariyasi muhim ahamiyatga ega. Ushbu nazariyaga ko‘ra, o‘quvchining avtonomiya (erkinlik), kompetensiya (qobiliyatga bo‘lgan ishonch) va aloqadorlik (sinfdoshlari va o‘qituvchisi bilan iliq munosabat) ehtiyojlari qondirilganda, uning ichki motivatsiyasi oshadi. Ya’ni, agar o‘qituvchi dars jarayonida talabaga o‘z fikrini erkin ifodalash imkonini bersa, topib o‘rganganini namoyish eta oladigan darajada murakkab topshiriqlar taqdim etsa va sinfdoshlar hamkorligini rag‘batlantirsa, bola o‘zini qiziqarli faoliyat ichida his etib, ichki qoniqish bilan o‘rganishga intiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchining avtonomiyani qo‘llab quvvatlashi (talabaning nuqtai nazarini inobatga olishi va bosimni kamaytirishi) o‘quvchining ichki motivatsiyasi, maktabdagi farovonligi va ta’limdagi natijalarining yaxshilanishi bilan bog‘liq.
O‘quvchi psixologiyasi nuqtai nazaridan qaraganda, motivatsiya doimiy rivojlanib boruvchi hodisa hisoblanadi. Kichik yoshdagi bolalarda qiziqish va o‘yin orqali o‘rganish kuchli bo‘lsa, katta yoshda mustaqil maqsad qo‘yish va amalga oshirish xususiyatlari rivojlanadi. Shuning uchun o‘qituvchi bolalarning psixologik xususiyatlarini inobatga olib, qiziqishni uyg‘otuvchi muhit va topshiriqlar tanlashi lozim. Masalan, o‘zbek psixologik manbalarida o‘qish motivatsiyasiga ehtiyojlar, maqsadlar, qiziqishlar va burch hissi kabi omillar ta’sir qilishi qayd etiladi. Buning ildizida esa o‘quvchining shaxsiy qiziqishi va maqsadlari yotadi.
Ichki motivatsiyani shakllantirish uchun psixologik strategiyalar
· Qo‘llab-quvvatlovchi o‘quv muhitini yaratish: O‘qituvchi sinfda do‘stona va ishonchli muhit yaratishi zarur. Tadqiqotlarda aniqlanishicha, avtonomiyani qo‘llab quvvatlovchi dars muhitida o‘quvchilar o‘z ustida ishlashni, izlanishni davom ettirishni xohlaydi. Xususan, o‘qituvchi o‘quvchi fikrini diqqat bilan eshitishi, unga tanqidni konstrukiv tarzda berishi, muomala qoidalarini birgalikda belgilashi ichki motivatsiyani mustahkamlaydi. Ilmiy manbalarga ko‘ra, o‘qituvchini autokentik nuqtai nazardan o‘qituvchining sinfdoshlariga e’tiborli bo‘lib, ularni muhim his etishlari (masalan, o‘quvchilarning hissiyotlarini inobatga olish) ham motivatsiyani kuchaytiradi. Masalan, o‘qituvchi sinf iqlimini baham ko‘rish va rag‘batlantirishga yo‘naltirib, bahslarda o‘quvchilarning har bir g‘oyasi qadrlanganligini bildirsa, talaba o‘zini qadrlangan his qilib, darsga ko‘proq jalb bo‘ladi.
· Talabalarga tanlov berish: O‘quvchilarga topshiriqlarni bajarish usuli yoki mavzuni o‘rganish yo‘lini tanlash imkonini berish, ularning o‘z-o‘zini boshqarish hissini oshiradi. Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, talabalarga uyga vazifa topshirig‘ida ikkita tur tanlash imkoni berilganda, ularning motivatsiyasi va bu mavzuda o‘zlariga bo‘lgan ishonchi oshgan. Xuddi shunday, dars davomida «tanlov jadval»lari yoki qo‘shimcha masalalar ro‘yxatini taqdim etish o‘quvchida ijodiy yondashuv va mas’uliyatni mustahkamlaydi. Masalan, savodxonlik darajasiga qarab kitoblar ro‘yxatidan yoki insho mavzusidan o‘ziga yoqqanini tanlashga imkon berish ichki rag‘batni kuchaytiradi. Bu usul avtonomiya (erkinlik) hissini oshirib, talabalarning o‘zini o‘zi o‘rganuvchi va maqsadli o‘qishga undovchi muhitni yaratadi.
· Maqsadlarni boshqarish: O‘qituvchi maqsadlar qo‘yishda aniq va bosqichli yondashishi kerak. Keng tarqalgan tavsiya – katta maqsadni kichik, oson erishiladigan bosqichlarga ajratish. Masalan, «imtihonda A baho olish» o‘rniga «x minora masalasini to‘g‘ri yechish» kabi qisqa muddatli maqsadlar qo‘yish maqsadga muvofiq. Ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatadiki, katta, uzoq muddatli maqsadlar talabalarning boshida motivatsiyani keltirsa-da, boshlang‘ich muvaffaqiyatsizliklarda demotivatsiyaga olib kelishi mumkin. O‘rta maktab o‘qituvchilarining tajribalari shuni ko‘rsatadi: dars davomida bosqichma-bosqich kichik yutuqlarni nishonlab, talabalarga har bir bosqichda ijobiy fikr-mulohaza berish ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi. Masalan, har dars oxirida ishlab chiqilgan ishni o‘quvchilar o‘zaro baholab, kelgusidagi qisqa maqsadni rejalashtirsa, ularning motivatsiyasi davomiy bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatgan: kichik bosqichlarni bosib o‘tish va har biridan zavq olish o‘quvchilarning miyadagi rag‘batlantiruvchi neyroximik jarayonlarini ham ishlatadi va uzoq muddatli motivatsiyani mustahkamlaydi.
· Muvaffaqiyatni boshdan kechirish: Talabalarni boshidan kechirish tajribalari orqali rag‘batlantirish katta ahamiyatga ega. Xususan, o‘qituvchi o‘quvchilarga o‘zlarining yutuqlarini his eta oladigan imkoniyatlar yaratishi zarur. Ta’lim psixologiyasi bo‘yicha ma’lumki, katta natija oldida ketma-ket bir nechta kichik muvaffaqiyatlarni nishonlash o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini kuchaytiradi. Masalan, har bir dars oxirida yaratilgan ishni baholash, to‘g‘ri javob bergan o‘quvchini maqtash, o‘zaro fikr almashish orqali o‘z-o‘zini baholash joriy etish bola o‘z kuchini his qilishi va ichki rag‘batini oshirishi mumkin. Tadqiqotlarga ko‘ra, o‘ziga bo‘lgan ishonch (self-efficacy) baland bo‘lgan talabalarning o‘qishdagi natijalari ancha yuqori ekanligi aniqlangan. Shuning uchun dars topshiriqlarini talabaning amaldagi bilim darajasiga moslashtirish (qiyinchilik darajasini «chetaga chiqmagan» qilib qo‘yish) uning muvaffaqiyat hissini oshirib, motivatsiyasini rag‘batlantiradi.
Darsdagi amaliy strategiyalar
· Interaktiv va hamkorlikka asoslangan metodlar: Darsni faqat og‘zaki tushuntirishdan ko‘ra, o‘quvchilarni guruh yoki juft holda ishlashga undash motivatsiyani oshiradi. Masalan, o‘qituvchi matnni o‘qishga oid guruh faoliyatlarini, muammolarni birgalikda muhokama qilish, “Andoza o‘qitish” kabi o‘quvchilarga rollar belgilash metodlarini joriy etsa, har bir o‘quvchi ishtirokini his etadi. Ilmiy manbalarda aytilishicha, hamkorlikdagi o‘quv faoliyatida har bir o‘quvchiga aniq vazifa yuklanishi, guruh ichida rollarni muvofiq taqsimlash orqali talabaning mas’uliyat hissi kuchayadi va u o‘z hissasiga ega chiqadi. Bunday yondashuvda faqat natija uchun emas, balki mantiqiy fikrlash va guruh ichidagi muloqot jarayoni uchun ham ijobiy baho berish ichki motivatsiyani buzmaydi, aksincha rag‘batlantiradi.
· Shaxsiylashtirilgan yondashuv: Har bir talabaning qobiliyatlari va qiziqishlarini inobatga olgan individual yondashuv motiatsiyani oshiradi. Bu – masalan, o‘quvchilarga o‘z kelajak orzulariga mos mavzular tanlash, mustaqil loyihalar berish yoki turli darajadagi murakkablikdagi topshiriqlardan tanlash imkonini taqdim etish demakdir. Tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, talabalarga shunday moslashgan ta’lim berish ularning o‘quvga bo‘lgan qiziqishini sezilarli oshiradi, chunki bu yondashuv talabaga o‘z qobiliyatlari va ehtiyojlariga muvofiq o‘rganish imkonini yaratadi. Masalan, ingliz tili darsida o‘quvchining darajasiga mos bo‘lgan matnni o‘qitish yoki matematikada o‘rta qiyinlikdagi masalani yechishga rag‘bat berish orqali u o‘zini erkin his qiladi va ichki rag‘batlanadi.
· Feedback (fikr-mulohaza) va o‘zini-o‘zi baholash: O‘qituvchi doimiy konstruktiv fikr-mulohazalar berib, talabaning o‘z muvaffaqiyatlarini kuzatib borishi uchun imkon yaratishi lozim. Har bir topshiriqdan so‘ng o‘quvchini maqtash, xatoliklar ustida ishlashni ko‘rsatish, sheriklarning o‘zaro fikrlaridan foydalanish orqali o‘quvchi o‘z kuchini tushunadi. Tadqiqotlar aniqlashicha, o‘zini-o‘zi baholash (masalan, talaba o‘z insho yoki hisob ishini tekshirib chiqishi) har bir yutuqqa obyektiv baho beradi va bu ichki motivatsiyani oshiradi. Shuningdek, o‘qituvchidan amalga oshgan muvaffaqiyatni ko‘rsatib berish (masalan, maqsadga erishilganligini rasman baholash) o‘quvchilarga kelgusida ham erishishga intilish hissini beradi.
Ota-onalar bilan ishlash orqali qo‘llab-quvvatlash
Ota-onalar bilan faol hamkorlik ham ichki motivatsiyani kuchaytiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ota-ona o‘quv jarayonida ishtirok etganida, bola o‘qishga bo‘lgan ichki rag‘bati biroz oshadi. Masalan, PAlliavi Aggarwal va Taylor Smitning ishida ota-onalar sinfdagi faoliyati va o‘quvchilarning ichki motivatsiyasi o‘rtasida ozgina, lekin ijobiy bog‘liqlik aniqlangan. Bundan tashqari, Xitoydagi uzoq muddatli kuzatuv ota-onalarning erta (boshlang‘ich maktabda) ishtirokini bolalarning keyingi yillardagi muvaffaqiyatlari va motivatsiyasi bilan bog‘lagan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, dastlabki yillarda ota-onalar maktabdagi jarayonlarni qo‘llab quvvatlaganida, bu bolalarda yutuqlarni oshirgan va natijada ularning maktabga bo‘lgan motivatsiyasini mustahkamlagan (ya’ni, ota-onalarning dastlabki ishtiroki keyingi yillarda motivatsiya va yutuqni qat’iy oshirgan). Shu sababli, o‘qituvchi ota-onalarga doimiy axborot berish (farzandining o‘qishdagi yutuqlari va qiyinchiliklari haqida), ularni o‘quv jarayoniga jalb qilish (masalan, uyda birgalikda loyiha bajarish) orqali o‘quvchiga yanada qulay ruhiy muhit yaratadi. Ota-onalar farzandlarini e’tiborli tinglab, ularning ijobiy yutuqlarini ta’qidlab, ijodiy va intellektual sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlasa, bu ichki motivatsiyani yanada mustahkamlaydi.
Yaponiyada o‘tkazilgan so‘nggi izlanish o‘qituvchi tomonidan ta’lim muhitida avtonomiyaga yo‘naltirilgan iqlim yaratilishi o‘quvchilarning o‘zaro hamkorlik va ijtimoiy ishtirokiga ijobiy ta’sir qilishini ko‘rsatgan. Autonomiyani qo‘llab-quvvatlovchi sinf muhiti o‘quvchilarda ichki rag‘batni oshirib, keyinchalik ijtimoiy muloqotga munosabatni yaxshilagan. AQShdagi amaliy maktablarda ham o‘qituvchilarning talabalarga tanlov va mas’uliyat berib, erkinlikni qo‘llab-quvvatlashi, talabalarda ichki motivatsiya va katta tashabbuskorlikning rivojlanishiga xizmat qilgani aniqlandi. Shuningdek, “kichik yutuqlar” g‘oyasi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarda aniqlandi: vazifani kichik bosqichlarga bo‘lib, har bir muvaffaqiyatni nishonlash o‘quvchilarda o‘zini erishayotganini his qilib, motivatsiyani uzoq muddatli saqlashga yordam beradi.
O‘zbekiston tadqiqotlarida motivatsiya masalasi ham o‘rganilgan. Masalan, mahalliy adabiyotlarda shaxs ichki motivatsiyasi uning ehtiyojlari, qarashlari va maqsadlari bilan bog‘lanadi, deb ta’kidlanadi. Ayniqsa, qadimiy tadqiqotlarda aytilishicha, ta’lim jarayonida jazolash faqatgina salbiy motivatsiyani olib kelib, haqiqiy ichki motivatsiyani shakllantirib bo‘lmaydi. Bu tamoyilni ta’limni jadallashtirish nuqtai nazaridan hali ham hisobga olish muhim: bola jazolanganida u o‘qishni yoqtirmaydi, balki faqat jazodan qo‘rqadi.
Amaliy tavsiyalar
1. Talabalarni erkin qaror qabul qilishga chaqirish: Dars jarayonida ular o‘z fikrini bildirishga va materialni turli usullar bilan o‘rganishga imkon bering. Shunda o‘quvchi o‘zini qatnashuvchi his etadi va ichki motivatsiyasi ortadi.
2. Aniq va erishiladigan maqsadlar qo‘yish: Katta maqsadlarni kichik va aniq bosqichlarga ajratib, har bosqichda o‘quvchilarning yutuqlarini nishonlang. Har bir kichik muvaffaqiyatni maqtash, ularga ishonch baxsh etadi.
3. Shaxsiy qobiliyat darajasiga moslashtirish: Topshiriqlarni har bir o‘quvchining bilim darajasiga mos qilib, biroz qiyinlashtirilgan vazifalar bilan ishlash orqali talabalar o‘z malakasiga bo‘lgan ishonchni oshiradi. Bu esa ichki motivatsiya uchun muhim omildir.
4. Qo‘llab-quvvatlovchi baho va fikr-mulohaza berish: Faqat to‘g‘ri javoblar uchun emas, balki o‘qish jarayonidagi izlanish va sa’y-harakatlar uchun ham ijobiy baholar bering. Konstruktiv fikr-mulohaza talabalarga o‘z yutuqlarini baholashda yordam beradi va ichki rag‘batni oshiradi.
5. Maktab muhitida mehribonlik: O‘qituvchining o‘quvchiga mehribon bo‘lishi, sinfdoshlari orasida hamjihatlikni rag‘batlantirishi ma’naviy iqlimni yaxshilaydi. Ijobiy ruhiy muhit talabalarni yanada faol o‘qishga undaydi.
6. Ota-onalarni jalb qilish: Ota-onalar bilan muntazam suhbat, maktabdagi yangiliklardan xabardor qilish orqali ularni ta’lim jarayoniga torting. Ota-onaning qo‘llab-quvvatlashi va motivatsion rag‘bati bolaning ichki motivatsiyasini kuchaytiradi.
Ichki motivatsiyani shakllantirish – bu bilim berishning emas, balki o‘rganishga ishtiyoq uyg‘otish san’atidir. Yuqorida ta’riflangan nazariyalar va strategiyalar (o‘quv muhiti iqlimini yaxshilash, avtonomiyani qo‘llab-quvvatlash, talabalarga tanlov berish, maqsadlarni rejalashtirish, interaktiv va shaxsiylashtirilgan dars usullari, ota-onalar bilan hamkorlik) amalda sinfda qo‘llanilganda, o‘quvchilarning o‘z-o‘zini rag‘batlantirishi mustahkamlanadi. O‘qituvchilar mazkur tavsiyalarga amal qilib, shagirdlarni ijodiy va faol o‘rganishlariga imkon bersalar, ularning ichki motivatsiyasini samarali rivojlantirish mumkin.
Ulashish: