O‘quvchilarni “passiv tinglovchi”dan “faol ishtirokchi ”ga aylantirish metodlari

O‘quvchilarni “passiv tinglovchi”dan “faol ishtirokchi ”ga aylantirish metodlari

Bugungi kunda ta’lim tizimi oddiy bilim berish funksiyasidan ancha kengroq vazifani bajarishi kerak. XXI asr sharoitida maktab bitiruvchisi tayyor ma’lumotni eslab qoladigan emas, balki uni tahlil qiladigan, muammoli vaziyatlarda qo‘llay oladigan va mustaqil qaror qabul qila oladigan shaxs bo‘lishi zarur. Raqamli iqtisodiyot, tez o‘zgarayotgan mehnat bozori va global raqobat sharoitida muvaffaqiyat qozonish uchun o‘quvchi faol fikrlovchi, hamkorlikka tayyor va o‘zi o‘qishi uchun mas’uliyatni zimmasiga oladigan subyektga aylanishi kerak.

Shu nuqtai nazardan, O‘zbekistonda ham ta’limni modernizatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Prezident tomonidan ilgari surilgan islohotlarda milliy ta’lim tizimiga ilg‘or xorijiy tajribalarni, innovatsion pedagogik texnologiyalarni va axborot-kommunikatsiya vositalarini keng joriy etish zarurligi alohida ta’kidlanmoqda. Bu yondashuv bevosita o‘quvchining darsdagi roli o‘zgarishini – ya’ni passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylanishini nazarda tutadi.

Biroq amaliyotga nazar tashlasak, ko‘plab sinflarda hanuzgacha o‘qituvchi markazidagi model ustunlik qilmoqda: darsning asosiy qismi o‘qituvchi nutqiga to‘g‘ri keladi, savollar ko‘pincha reproduktiv xarakterda bo‘ladi, o‘quvchilar esa tayyor javobni takrorlash bilan cheklanadi. Bunday model qisqa muddatli nazorat natijalarini berishi mumkin, ammo u chuqur tushunish, tanqidiy fikrlash va muammoni hal qilish kompetensiyalarini yetarli darajada shakllantirmaydi.

Xalqaro baholash tizimlari aynan shu muammoni ochiq ko‘rsatib bermoqda. OECD tomonidan tashkil etiladigan PISA–2022 tadqiqoti natijalariga ko‘ra, o‘zbekistonlik 15 yoshli o‘quvchilarning matematika bo‘yicha atigi 19 foizi minimal funksional savodxonlik darajasi – 2-darajaga erishgan (OECD mamlakatlarida bu ko‘rsatkich 69%). O‘qish savodxonligi bo‘yicha esa O‘zbekistonda 14 foiz o‘quvchi minimal darajaga chiqqan bo‘lsa, OECD o‘rtacha ko‘rsatkichi 74 foizni tashkil etadi.

Bu raqamlar faqat reyting emas, balki dars jarayonidagi metodik yondashuvni qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatuvchi signal hisoblanadi. Chunki PISA faktlarni yodlashni emas, balki real hayotiy vaziyatlarda bilimni qo‘llashni baholaydi. Agar o‘quvchi darsda faol ishtirok etmasa, savol bermasa, tahlil qilmasa va muammoni mustaqil hal qilmasa, u xalqaro mezonlarda yuqori natija ko‘rsata olmaydi.

Shu bilan birga, O‘zbekistonda joriy etilayotgan yangi baholash tizimi – xususan, formativ baholash mexanizmlari – aynan o‘quvchini jarayon markaziga qo‘yishni maqsad qilgan. Formativ baholash o‘quvchilarning yil davomida rivojlanishini monitoring qilish, ularga muntazam fikr-mulohaza berish va o‘qish jarayonini moslashtirish imkonini beradi. Bu esa passiv nazoratdan faol rivojlantirish modeliga o‘tishni anglatadi.

Demak, bugungi muammo alohida metod tanlash masalasi emas, balki pedagogik paradigma masalasidir. Savol shunday: biz darsda ma’lumot yetkazayapmizmi yoki fikrlashni shakllantirayapmizmi? O‘quvchi auditoriyada tinglovchimi yoki ta’lim jarayonining teng huquqli ishtirokchisimi?

Bugungi kunda xalq ta’limida kompyuter va raqamli platformalar faollashmoqda. 2020–2021 o‘quv yilidan “Elektron Kundalik” tizimi joriy etilib, hozirda respublikadagi barcha maktablar qog‘oz kundaliklardan voz kechgan; ushbu platforma oʻn mingdan ziyod maktabda faol ishlatilmoqda. Shuningdek, o‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun mobil ilovalar, masofaviy maslahatlardagi “Kundalik.Family” kabi xizmatlar yaratilmoqda. Biroq, bu texnologiyalar boshqaruv va ma’lumot almashish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, dars jarayonida o‘quvchilarning ijodiy va kritik fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish hamda faol ishtirokini ta’minlash masalasida yetarli darajada qo‘llanilmayapti. O‘qitish amaliyotida hali ham oʻqituvchi markazli, auditoriyada faqat ma’ruza tinglashga qaratilgan metodlar ustun. Savol–javoblar koʻp hollarda oldindan tayyorlangan va faqat bir necha faol oʻquvchilar ishtirokida amalga oshiriladi. Natijada, oʻquvchilarning darsga qiziqishi va motivatsiyasi pasayadi, darsdagi faollik umumiy darajasi ancha past bo‘lib qoladi.

Mazkur holat bir qancha muammo va xatarlarni keltirib chiqaradi. Avvalo, oʻz-oʻzini anglashi va muammolarni mustaqil hal qilish qobiliyati etishmaydi. An’anaviy baholash (yillik yozma attestatsiya va imtihonlar) faqat bilimning qay darajada yod olishini tekshiradi, holbuki kasb-hunar va hayotda zarur kompetensiyalar (tahliliy fikrlash, ijodkorlik, hamkorlik) hisobga olinmayapti. Oʻquvchilarda mavzu bilan faol ishlash odatining shakllanmasligi erta bosqichda bilimni chuqurlashtirish va mustahkamlashning oldini oladi. Ushbu xatarlar natijasida ixtisoslashgan yuqori ta’limga kirishda va global mehnat bozorida raqobatda O‘zbekiston oʻrta ta’lim oluvchilari ortda qolishi mumkin. Buni PISA natijalari ham tasdiqlaydi: oʻqitish metodikasini takomillashtirmagan holda o‘quvchilarning kirish darajasiga erishishidagi farq yanada kattalashadi. Shu sababli zamonaviy ta’lim usullariga oʻtish, oʻquvchining faol ishtirokini ta’minlash zarurati dolzarb bo‘lib qolmoqda.

Xalqaro ta’lim tajribalari va ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, faollikka asoslangan pedagogik yondashuvlar samarali ekanligi isbotlangan. Masalan, fakultet tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, oʻz oʻrganishida faol ishtirok etayotgan oʻquvchilar odatda oʻquv jarayonida ham faol rolni egallaydi. Konstruktivist pedagogika nazariyasiga muvofiq, bilim kashfiyotchilik jarayonidir; o‘qituvchi “sozlovchi” vazifasini bajaradi, o‘quvchilarni savol bilan yo‘naltiradi va mustaqil ilmiy faoliyat uchun muhit yaratadi. Shuningdek, loyiha/metodga asoslangan oʻqitish (Project-Based Learning) usuli o‘quvchilarga real hayotdagi muammolarni mustaqil tahlil qilib, jamoaviy yechim izlash ko‘nikmasini beradi. Ekspertlar ta’kidlaydiki, loyiha yondashuvi oʻquvchilarning ijodkorligini rag‘batlantirib, amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. So‘rovga asoslangan oʻqitish (inquiry-based) esa o‘quvchilarning tabiiy tadqiqotchi ruhini uyg‘otadi: masalan, dars mavzusini muhokama qilish va unga oid savol–javoblar asosida mavzuni mustaqil ochib beradi. Shu bilan birga, formativ baholash tamoyili ta’lim sifatini oshirishni ta’minlaydi – bu o‘quv jarayonida doimiy fikr-mulohaza berish orqali darsdagi xatolarni vaqtida tuzatish va oʻquvchilarni oʻrganishga rag‘batlantirish tizimidir.

Zamonaviy ta’lim trendlariga ko‘ra, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Masalan, masofaviy laboratoriyalar, kompyuter simulyatsiyalari, interaktiv taqdimotlar bilan darsni jonlantirish mumkin. O‘zbekistonda “Kundalik” kabi elektron platformalar joriy etilib, baholarni kuzatish va topshiriqlarini muvofiqlashtirish soddalashdi. Shuningdek, internet orqali olimpiada, viktorina va masofaviy mashg‘ulotlar tashkil etish oʻquvchining faolligini oshiradi. Bu tendentsiyalarni qo‘llash ta’lim samaradorligini sezilarli oshirishi tabiiy: xorijiy tajribalar shuni koʻrsatadiki, faol oʻqitish metodlari anʼanaviy maʼruza darslariga nisbatan oʻquvchilarning muvaffaqiyati va motivatsiyasini oshiradi.

Amaliy tavsiyalar

· O‘qituvchilarning malakasini oshirish. Faol oʻqitish metodlariga oid amaliy trening va malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘ying. Masalan, o‘qituvchilarni konstruktivizm, so‘rov-tekshiruv, loyiha asosida oʻqitish usullarida oʻqitish, hamda innovatsion texnologiyalar bo‘yicha muntazam o‘qitish lozim. Malakali pedagog yangi metodlarni sinfda to‘g‘ri qo‘llay oladi va o‘quvchilarga asosiy nazariy bilimdan ko‘ra mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi.

· Interfaol darslar tashkil etish. Har darsga savol-javob, muhokama, guruhlarda ishlash yoki rolli oʻyin kiritishni rejalashtiring. Masalan, matematikada muammoni hal etish uchun kichik guruhlarga boʻlinib raqamli laboratoriya usulida bajarish, adabiyotda mavzuni muhokama qilish, tabiiy fanlarda eksperiment o‘tkazish orqali fan mohiyatini o‘rganish kabi. Bunday yondashuvda oʻquvchi darsga faol jalb qilinadi, masalalarni mustaqil yechadi, buning natijasida bilimi mustahkamlanadi.

· Loyihaviy va tadqiqot ishlari. Mavzuni chuqur oʻrganish uchun loyihalar berilsin. Masalan, tarix darsida shahardagi yodgorliklar haqida tadqiqot, geografiyada atrof-muhit muammosi bo‘yicha loyiha, informatika sinfida dasturlash yoki robototexnika bo‘yicha amaliy ishlar tashkil etish. Loyihalar orqali o‘quvchilar mustaqil ma’lumot yig‘ib, natijani jamoada taqdim etadi. Bu metod g‘oyalarni yaratish va mulohazali fikrlashni rivojlantiradi.

· So‘rov-tekshiruv yondashuvi. Darsda berilayotgan yangi mavzuga oid savollarni oldindan topshiring va oʻquvchilarga qidiruv savollarini o‘zingiz ham kiriting (masalan, “Nima uchun?”, “Qanday qilib?” kabi ochiq savollar). O‘quvchilarga kichik tadqiqot, izlanish yoki tajriba oʻtkazishni topshiring. O‘qituvchi esa muammo berib, ular o‘zlari yechim topishi uchun sharoit yaratadi. Bunday metod oʻquvchilarda izlanishga doir salohiyatni shakllantiradi.

· Formativ baholash. Dars davomida muntazam kichik vazifalar va sinovlar o‘tkazing. Masalan, bir daqiqalik qog‘oz, ochiq so‘rovnomalar, onlayn viktorinalar, chiqish ishlarini baholang. Ushbu baholash o‘quvchilarga doimiy fikr-mulohaza berish va oʻz xatolarini darhol tuzatishga imkon yaratadi. Shuningdek, bunday formativ nazorat baho uchun emas, balki bilishni chuqurlashtirishga qaratiladi.

· Axborot texnologiyalarini integratsiya qilish. Darslarga interaktiv doska, kompyuter, planshet kabi vositalarni qo‘shing. O‘quvchilarga masofadan ham ishtirok etish uchun onlayn-testlar, elektron laboratoriyalar, “Kundalik” platformasidagi mustaqil topshiriqlarni taklif eting. Masalan, sinf oldindan tayyorlangan taqdimotni “Kundalik”ga joylab, keyin darsda shu material asosida savollar bering. Bu oʻquvchilarning barcha o‘rganish uslublariga mos keladi va ularni darsga jonli jalb etadi.

· Faol muhit va rag‘bat. Dars muhitini ochiq va do‘stona qiling: qiyinchiliklarga duch kelganda o‘qituvchi yordam so‘rashni targ‘ib qiling. O‘quvchilarni guruhlarga boʻlib, jamoaviy ishlashga o‘rgating. Jamoa ichida a’zolar rollari (etuk fikrlovchi, yozuvchi, taqdimotchi) belgilang. Har bir o‘quvchiga o‘z hissasini qo‘shish imkoniyatini yarating. Darsdan keyin esa eng faol oʻquvchilarga kichik rag‘batlar berib (iqtibos, darsdan tashqari tutiladigan guruh yoki sertifikat) faollikni rag‘batlantiring.

Umuman olganda, o‘quvchini passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantirish masalasi O‘zbekiston ta’limidagi ustuvor yo‘nalishlardan biridir. Prezident farmonlari va strategik hujjatlar innovatsion ta’lim metodlarini keng qo‘llashni nazarda tutadi. Shu bilan birga, xalqaro baholashlar (PISA) ham oʻquvchilarimizning yangi ko‘nikma va muammolarni tahlil qilish qobiliyatini oshirish zarurligini ko‘rsatmoqda. 2023–2024 o‘quv yilidan joriy etilayotgan formativ baholash tizimi darsdagi doimiy fikr-mulohazaga asoslanib oʻquv jarayonini yaxshi tomonga oʻzgartirish imkoniyatini beradi. Amaliy tavsiyalarni izchil amalga oshirish – darslar samaradorligini oshirish va kelajakda barkamol, ijodkor avlodni tarbiyalashning kalitidir. Nurli kelajak sari strategik nuqtai nazardan qaraganda, faol o‘qitish metodlarini keng joriy etgan holda ta’lim mazmunini boyitish O‘zbekistonning global ta’lim maydonida muvaffaqiyatli integratsiyasini kafolatlaydi.