Psixologik xavfsiz muhit nima va nima uchun muhim?

PSIXOLOGIK XAVFSIZ MUHIT NIMA VA NIMA UCHUN MUHIM?

Psixologik xavfsizlik – bu o‘quvchilarning o‘z fikrlarini erkin ayta olishi, savol berishi, xato qilishi va g‘oyalarini bo‘lishishi uchun hech qanday tuhmat, e’tiborsizlik yoki jazodan qo‘rqmasligi holatidir. Xalqaro tashkilotlar (UNESCO, UNICEF va boshqalar) ta’kidicha, ta’lim muassasasida tinchlik va hurmatga asoslangan muhit yaratish – inson huquqlari va o‘quvchi farovonligini ta’minlash markaziy shartidir. Dars jarayonida psixologik jihatdan xavfsiz muhit tashkil etilishi o‘quvchilarning darsga ishtiyoqini oshiradi, ularda ijodiy va konstruktiv fikrlash vujudga keltiradi hamda hamkorlik ruhini mustahkamlaydi. Masalan, o‘quvchilar «menda bir taklif bor», «xatolik yuz berdi», «yordam kerak» kabi jumlalarni ochiq aytishga qo‘rqmasa, ular o‘rganishga faol kirishadi va dars samaradorligi oshadi.

Dars jarayonida ijobiy psixologik muhitni yaratish uchun bir nechta asosiy tamoyillarni hisobga olish lozim. Hurmat va ishonch – buning poydevori. O‘qituvchi va sinfdoshlar bir-birining fikrlarini hurmat qilsa, talabalar o‘zlarini erkin his qiladi. Bu sharoitda o‘quvchilar tanqid yoki pastki qarashlardan qo‘rqmay, savol berishga, o‘z fikrini bildirishga tayyor bo‘ladilar. Ayniqsa, xato qilishga ruxsat berish muhim: sinfda xatolar jazolanmaydi, aksincha ulardan dars olishga chaqiriladi. Bunday yondashuv o‘zini rivojlantirishga undaydi va talabalarda “umidimiz bo‘lsin” ruhini tarbiyalaydi.

Aniq qoidalar va birgalikdagi kelishuvlar ham psixologik xavfsizlikni mustahkamlaydi. Dars boshida sinf kelishuvi tuzib, tarkibiga bir-birini haqorat qilmaslik, bahslashishni hurmat bilan o‘tkazish, qo‘llar ko‘tarib gapirish kabi oddiy qoidalarni kiritish kerak. Qonun-qoidalar oldindan belgilangan bo‘lsa, o‘quvchilar dars davomida kafolatlangan erkinlik darajasini biladi. Shu bilan birga o‘qituvchi sinovli yoki noqulay mavzularni tushuntirishda oldindan ogohlantirish bera olishi, talabalar tayyor turishini ta’minlashi muhim (masalan, “bugun murakkab mavzuga kiramiz, barchaning savol berishi qabul qilingan”). Bu kabi jarayonlar o‘quvchilarni noqulay vaziyatda tashlab ketilmasligini sezdiradi va ishonchni oshiradi.

Sinf madaniyati hurmatga, adolatga va hamjihatlikka asoslangan bo‘lishi lozim. Har bir o‘quvchi alohida shaxs sifatida qadrlanishi, tengdoshlar bilan bir xil tarzda muomala qilinishiga e’tibor berilishi kerak. Maktab madaniyati hurmat, tenglik va qabul qilish (qabul qilish) tamoyillariga qurilganda, o‘quvchilar o‘zaro diskriminatsiya yoki ta’qibdan xoli muhitda o‘qiydi. Hatto kichik guruh mashg‘ulotlari yoki dars oldidagi doira (circle time) o‘tkazish orqali talabalarga bir-birini yaxshiroq tanish, do‘stlik va hamkorlikni mustahkamlashga yordam berish mumkin. Misol uchun, sinfda yangi mavzuga kirishdan oldin talabalardan bir daqiqa ichida o‘zlari haqidagi ma’lumotni aytib berish va boshqa sinfdoshlari bilan almashish sinfni yumshoq va silliq ko‘chirishga xizmat qiladi.

Psixologik xavfsizlikni ta’minlash usullari

Psixologik xavfsiz muhitni yaratishda o‘qituvchining roli juda muhim. Quyida ayniqsa sinf jarayonida qo‘llash mumkin bo‘lgan usul va strategiyalar keltirilgan:

· Faol tinglash va hamjihatlikni oshirish. O‘qituvchi dars davomida talabalarni diqqat bilan tinglashi, ularning fikrlarini samimiy qabul qilishi kerak. Masalan, o‘quvchi savol bersa yoki murojaat qilsa, o‘qituvchi jiddiy javob berib, unga yordam berishga tayyorligini bildirishi kerak. Bu talabalarda «o‘qituvchi meni eshitadi» degan ishonchni uyg‘otadi. Sinfda kichik guruhlarga bo‘linib muammolarni muhokama qilish, loyiha ustida hamkorlik qilish ham o‘quvchilarga xavfsizlik hissi beradi, chunki ular yolg‘iz emasligini his qiladi.

· Xatolarga do‘stona munosabat. Psixologik xavfsiz sinfda o‘quvchilar xatolar tufayli tanqid qilinmaydi, aksincha ular xatolarini tahlil qilib, kelajakda yaxshiroq o‘rganishga undaladi. O‘qituvchi xato qilgan o‘quvchini umidsizlikka solmasdan, suhbata tortib, tuzatishga ko‘maklashi lozim. Masalan, «Bu savolda unchalik to‘g‘ri javob topilmadi, keling, birga o‘ylab ko‘raylik» deb yondashish orqali o‘quvchida hamma xato qilib, undan o‘rgatilishi mumkinligini namoyon etish mumkin.

· Ijobiy fikr almashish va konstruktiv fikr-mulohaza. Sinfda o‘quvchilar bir-biriga salbiy ta’na o‘rniga konstruktiv fikr bildirishni o‘rganishlari muhim. Misol uchun, o‘qituvchi “maqtov va takliflar” (glow and grow) usulidan foydalanib, har bir o‘quvchi o‘z ishida ijobiy jihatlarni sanab, qaysi jihatni yaxshilash kerakligini ko‘rib chiqadi. Bunday baho-suhbatlar o‘quvchilarda bir-biriga ishonch paydo qiladi va hammani o‘qituvchi nazarida teng deb bilinishiga olib keladi.

· Ijtimoiy-emotsional qo‘llab-quvvatlash. O‘qituvchi dars ichida talabalar emotsiyalarini ham inobatga olishi lozim. Masalan, dars boshida qisqacha check-in (his-tuyg‘ularni tekshirish) o‘tkazib, har bir o‘quvchidan bugungi kayfiyati yoki darsdan kutayotganlarini so‘rash mumkin. Shuningdek, sinf doirasida ochiq muloqot uchun “davra vaqti” tashkil etib, o‘quvchilarga his-tuyg‘ularini bo‘lishishga imkon berish yaxshi natija beradi. Bunda o‘qituvchi ham o‘quvchilar oldida kamdan-kam hollarda shaxsiy misollar bilan samimiy munosabat ko‘rsatib, sinf a’zolariga o‘zlarini qadrlanishini sezdirishi mumkin.

· Rivojlanish fikrlash tarzini rivojlantirish. Ustozlar o‘quvchilarga xatolarni o‘rgatish imkoniyati sifatida ko‘rsatib, “men qila olaman” fikrini singdirishlari kerak. O‘qituvchi Carol Dweck tavsiya qilganidek, “Hozir qilolmayman” o‘rniga “hozir qilolmayman, lekin o‘rganaman” (yet) tamoyilini tarbiyalashi mumkin. Psixologik jihatdan xavfsiz sinfda bu kabi o‘sish fikrlash usuli o‘quvchilarni qo‘rqmasdan yangi qirralarni o‘rganishga undaydi. Ularga o‘zlarini qiynamasdan rivojlanish imkoniyatlari berilishi ham muhim.

· Jamoaviy xizmat va guruh ishlari. Mavzuni tushunishni kuchaytirish va o‘quvchilarni bir-birini qo‘llab-quvvatlash ruhida ishlashga jalb etish uchun kichik guruh yoki juftlik mashg‘ulotlari yaxshi usuldir. Masalan, matematik yoki adabiyot mashg‘ulotida masalani guruh bilan muhokama qilib yechish, har bir o‘quvchi fikrini bildirishga undaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hamjihatlik va bir-birini qo‘llab-quvvatlash hissi ta’lim jarayonida talabalar ijobiy o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Shu yo‘l bilan o‘quvchilar “biz shu yerda birgamiz” degan kayfiyatni his qiladi va sinfxonada xavfsizlik oshadi.

· O‘qituvchining o‘rnak roli. O‘qituvchi sinfdagi muhitni boshqarishda o‘zini namunaviy tutishi kerak: u ochiq va mehribon bo‘lib, hattoki o‘quvchilarga murojaatda bo‘lganda maqsadli, lekin hissiy jihatdan iliq ohangda bo‘lishi muhim. O‘qituvchi samimiy qo‘g‘irchoq bo‘lmasligi, qoida buzilganida qat’iyatni qo‘lda saqlashi kerak, lekin hamma harakatlari hurmat va adolat tamoyiliga asoslanishi lozim. Masalan, o‘qituvchi hech qachon o‘quvchini oldinjamada “qoyilmand” yoki “qo‘pollik bilan javob bermaydi” deya tahqirlashdan voz kechishi kerak. Shunday qilib, o‘qituvchining barqaror va mas’uliyatli munosabati sinf a’zolariga o‘zi va atrofdagilar uchun ishonchli model bo‘ladi.

Psixologik xavfsiz muhit sinfda talabalar ishtirokini va ularning o‘rganish motivatsiyasini sezilarli darajada oshiradi. O‘zbekiston maktablarida so‘nggi yillarda bu masalaga jiddiy e’tibor qaratilmoqda: o‘qituvchilarga stressni boshqarish va nizolarni hal etish bo‘yicha muntazam treninglar o‘tkazilmoqda. Shuningdek, maktablarda hurmat, ishonch va ochiqlikka asoslangan madaniyatni shakllantirishga urg‘u berilyapti. Umuman olganda, ota-ona va maktab birgalikda me’yorlar o‘rnatib, har bir o‘quvchi uchun qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish bo‘yicha sa’y-harakatlarni kuchaytirishi kerak. Ta’lim tashkilotlari bunday muhitni monitoring qilish va o‘qituvchilarni malakali tayyorlash orqali mustahkamlashsa, sinfxonada psixologik barqarorlik ta’minlanadi va o‘quvchilarning ijtimoiy-emotsional rivoji ortadi.